Tuần rồi, một nam sinh lớp 12 trong trường trung học nơi tôi làm việc tự tử. Buổi chiều, em vẫn còn làm việc chung nhóm với sự hướng dẫn của giáo viên cho một đề án. Em vẫn nói chuyện cười đùa với các em học sinh khác. Buổi tối, em treo cổ chết. Một cú choáng với gia đình và trường học vì không ai ngờ được một người trẻ tuổi với một tương lai đầy sáng lạn như em lại chọn chia tay cuộc sống… Em đang học một chương trình học tập dành riêng cho khoảng 15% học sinh ưu tú trong trường. Trong 5 năm làm việc tại trường, tôi thấy số học sinh bị căng thẳng, lo âu và trầm cảm gia tăng trong các chương trình dành cho học sinh ưu tú. Tiến trình bao giờ cũng vậy, căng thẳng dẫn đến lo âu sợ hãi, rồi lo âu mà cảm thấy vô vọng dẫn đến trầm cảm.
Mặc dù không tìm được con số chính xác cho học sinh trung học, có khoảng 10- 15% học sinh từ 13-18 tuổi tại Hoa Kỳ bị trầm cảm. Tại Việt Nam, theo một nghiên cứu đăng trên tờ BMC Public Health năm 2013 thì trong 1260 học sinh trung học tại Cần Thơ thì tỉ lệ học sinh bị trầm cảm là 41,1%. Cũng trong nhóm này, tỉ lệ trẻ có ý tưởng tự tử là 26,3%, có kế hoạch tự tử là 12,9% và đã từng tự tử là 3,8%...
41,1% trong tổng số 1260 học sinh trung học được khảo sát tại Cần Thơ bị trầm cảm
Nhiều người ở Việt Nam vẫn nghĩ rằng trầm cảm chỉ là xuống tinh thần, là yếu đuối không chống đỡ nổi với những khó khăn của đời sống. Nhưng thử đọc vài lời của một chuyên gia, Giáo sư Ralph Cash của Hội tâm lý Học đường tại Hoa Kỳ đã viết: “Chứng trầm cảm lâm sàng trầm trọng hơn chứ không chỉ là cảm giác xuống tinh thần hay gặp một ngày tệ hại… Nó là một dạng của bệnh tâm thần ảnh hưởng toàn thể con người. Nó thay đổi cách một người cảm xúc, suy nghĩ và hành động; nó không phải là nhược điểm cá nhân hay lỗi về nhân cách. Trẻ em và thiếu niên khi bị trầm cảm không thể tự thoát ra khỏi chứng này. Nếu để không chữa trị, trầm cảm có thể dẫn tới việc học hành sút kém, chứng nhịn ăn hay ăn nhồi, chứng sợ hãi trường học, những cơn khủng hoảng và kể cả tự tử…”
Thế nhưng không phải em nào mắc chứng trầm cảm cũng hiểu được ý nghĩa của việc chữa trị…Đa số học sinh không muốn bị gọi tham vấn trong giờ học vì sợ mất giờ trong lớp, hay thậm chí sau giờ học vì sợ mất giờ thể thao. Khi vào tham vấn, đa số đều có cặp mắt vô hồn, không còn tinh nhanh. Chỉ cần ngồi yên một chút các em đã ngủ gục vì thiếu ngủ thường xuyên…
Nhiều học sinh và phụ huynh tại Việt Nam chưa hiểu rõ bản chất của trầm cảm cũng như tầm quan trọng của việc chữa trị trầm cảm.
Các em đều biết mình bị căng thẳng, lo âu và/hay trầm cảm nhưng đa số chỉ muốn chấm dứt ngay những trạng thái cảm xúc “bất ưng” và “cản trở” chuyện học của mình. Nhiều em sau vài buổi đầu thấy có hiệu quả là bỏ dở. Các em chỉ muốn bỏ đi cảm xúc bất ưng như bỏ một chiếc áo, một chiếc xe, hay kể cả một người bạn. Các em xem toàn bộ thân tâm mình như là những mảnh vụng nối lại với nhau để các em có thể dễ dàng tháo bỏ những mảnh không ưng ý… Vai trò của điều trị tâm lý với các em chỉ có vậy.
Các em không hiểu được toàn bộ cuộc sống của mình, suy nghĩ, giá trị, mục tiêu,… vốn là một thể thống nhất và nay đã sai hướng, đã lệch trục… Các em chỉ muốn một bài tập, hay một viên thuốc có thể chấm dứt cảm xúc đó để lại tiếp tục lao vào học… để thành công. Thành công theo định nghĩa của cha mẹ, của thầy cô, của bạn bè và của xã hội. Bố muốn, mẹ muốn, thầy cô muốn. Nhưng không phải các em muốn, không phải thành công của các em.
Là phụ huynh, nhiều khi các bạn nghĩ rằng con mình không thể nào bị trầm cảm. Trông nó thành công trong học tập thế kia, bạn bè lúc nào cũng có cười đùa với nhau, nó còn định năm sau đi du lịch nữa kia…
Xin các bạn để một ít thời gian quan tâm tới tinh thần của các học sinh, sinh viên và con em thân yêu của mình. Những tiện nghi vật chất dù có giá trị, cũng không bằng một ánh mắt, nụ cười, và bờ vai của những người thương yêu. Và hãy giúp các em tự tìm định nghĩa cho hạnh phúc và lý tưởng của riêng mình. Vì không ai có thể bình an với một thành công không có bóng dáng của hạnh phúc…
Lược trích “Dạy con trong hoang mang” – TS Lê Nguyên Phương