Tôi đón người đàn ông vào phòng sau khi nhận được lời nhắn của một chuyên viên tham vấn gửi gắm. Tôi từng gặp con ông ta trong lớp 4. Em tuy ăn mặc đàng hoàng, áo quần, tóc tai có vẻ chải chuốt, nhưng trong ánh mắt thường mang vẻ rụt rè, sợ hãi. Mỗi lần giáo viên to tiếng với cả lớp, tôi cảm tưởng em có rúm người lại, nhìn chung quanh hay cúi gằm mặt xuống. Khi bạn bè đến rủ rê, khuôn mặt em rạng rỡ hẳn, nhưng lúc chơi em lộ vẻ vụng về, la hét hay xô đẩy quá mức. Giờ ăn trưa đôi lần em than đau bao tử, có khi ói ra thức ăn.
Cô giáo gần gũi hỏi han mới biết ở nhà em thường bị la mắng, hầu như mỗi ngày mỗi bữa cơm sum họp...Phiếu đánh giá sơ khởi về cảm xúc và khả năng thích ứng cho thấy các chỉ số về lo âu, trầm cảm, tâm thế, tự tin… đều ở mức báo động. Qua câu chuyện, người đàn ông lộ vẻ khó chịu vì bị làm phiền, khi con ông ta vẫn học hành ở mức trung bình và không có vấn đề về hạnh kiểm. Còn chuyện la mắng thì theo ông đó là chuyện bình thường khi ông muốn con nên người. Cả bản thân ông, không chỉ bị la mắng, mà còn bị đòn roi khi lúc nhỏ, nhờ vậy ông mới thành đạt sau bao lần thất bại. Khi tôi kể ông nghe những lời mắng chửi mà con ông thuật lại qua làn nước mắt, ông có vẻ ngượng ngùng nhưng biện bạch đó là một phần của văn hóa Việt Nam mà có lẽ tôi đã quá Mỹ hóa nên quên.
Nhiều phụ huynh biện bạch rằng quát mắng, thậm chí đánh con cái là một phần của văn hóa Việt Nam
Không, tôi không quên. Không quên những gì mà một số phụ huynh vẫn biện hộ là văn hóa Việt Nam phải giữ gìn và tôn trọng...Những câu kết tội về hậu quả của gia tộc gia đình, "nhục cả tổ tông", "xấu mặt cha mẹ"... Than thở về nhân quả mà cha mẹ phải chịu "'chắc mày là oan gia nghiệp báo" và "không biết kiếp trước ăn ở thất nhân thất đức gì mà đẻ ra mày". Cả những câu sỉ nhục khi so sánh con mình với con người khác “mày chỉ đáng xách dép cho nó”...
Qua dòng tiến hóa, bộ não của chúng ta được thiết kế để cảm nhận và ghi nhớ những tình huống tiêu cực và nguy hiểm nhiều hơn vì kí ức này giúp chúng ta thoát hiểm và tồn tại. Và dĩ nhiên sự đe dọa này không chỉ là gạch và đá, mà cả những chữ và lời. Bạn cứ thử nhớ lại và đếm lại những tình huống trong đó bạn bị mắng nhiếc và một tình huống khác trong đó bạn được khen ngợi để thử xem ký ức của bạn đã lưu giữ sự kiện nào tốt hơn...
Nhiêu vùng não bị ảnh hưởng nặng nề bởi bạo hành ngôn ngữ. Trước tiên là vùng liên kết hai bán cầu não (corpus collosum), cầu nối chuyển vận thông tin vận động, giác quan và trí năng qua lại giữa hai bán cầu não, sẽ bị nhỏ lại khiến cho sự phát triể của hai bên bán cầu không được cân xứng. Vùng hồi hải mã (hippocampus) chịu trách nhiệm về kí ức sẽ bị giới hạn hay lệch lạc, và hạch hạnh nhân (amygdala) về điều tiết cảm xúc sẽ bị nhạy cảm quá độ, luôn ở tình trạng báo động...
Vết thương lòng không chỉ là một biện pháp tu từ trong văn chương mà là sự thực khi những phương tiện y khoa cho chúng ta nhìn sâu vào não bộ. Và các thí nghiệm cho thấy đau đớn tinh thần hay thể chất đều cùng làm một vùng não sáng lên như nhau....
Tất cả những sự thay đổi về não bộ và cảm xúc của trẻ sẽ đến lúc ảnh hưởng đến tính cách và hành vi của trẻ khi trưởng thành. Biên giới của tự phê phán, tự chán ghét, tự miệt thị trở nên mỏng manh và nguy hiểm. Mỗi chuyện xảy ra trong đời, nhẹ như sơ suất, nặng như thất bại, cũng đều làm cho trẻ càng thêm khinh bỉ những khiếm khuyết có thật hay tưởng tượng của chính mình một cách đau đớn. Những câu nói thầm trong đầu có quen thuộc với chúng ta không? “Mình không làm được chuyện gì cho ra hồn cả.”, “Mình thất bại vì mình ngu xuẩn và vô tích sự”, “Người yêu bỏ mình là phải, thứ vô dụng và xấu xí như mình”. Bạn có nghe giọng của cha mẹ hay thầy cô bạn văng vẳng đâu đó trong đầu khi bạn nghĩ thầm những điều này không?
Danh sách hậu quả của bạo hành bằng ngôn ngữ đối với trẻ có thể kể…từ đêm đến sáng, từ nhức đầu, tiêu chảy, viêm loét bao tử đến tim mạch đến lo âu, hoảng hốt, trầm cảm, kích động, giận dự thậm chí nghiện ngập, tự tử, tự hại, hiếu chiến…
Tại sao một số cha mẹ lại bạo hành ngôn ngữ với con cái? Có thể vì họ chỉ tiếp nhận một số cách thức giáo dục giới hạn trong gia đình, chòm xóm, thấy ông bà thế hệ trước làm nên không nghĩ suy, cũng áp dụng vì tưởng rằng chúng có hiệu quả. Cũng có thể họ từng bị bạo hành trong quá khứ nên không biết điều tiết những cảm xúc của chính mình, dễ bị cuốn đi bởi những cơn đau khổ, hoảng sợ, hay tức giận không kềm chế được. Tôi đã thấy có những bậc cha mẹ đã sợ hãi khi con ngã bệnh, nhưng vừa trông bệnh, vừa chửi mắng con… Có vị lại ra hình phạt cho trẻ lúc đang bệnh, để chúng “nhớ những thứ không được phạm mà bệnh nữa”. Vì sợ hãi chúng ta gieo rắc sự sợ hãi cho người khác. Vì đau khổ, chúng ta gây đau khổ cho người khác. Tưởng như thế chúng ta sẽ bớt sợ hãi hay đau khổ. Nhưng chúng ta đã lầm khi biến cuộc sống của cả hai bên thành địa ngục.
Có lẽ khi lớn lên chúng ta ít nghĩ đến lời sỉ nhục của cha mẹ, hay thầy cô trong những lúc hạnh phúc được kẻ đón người đưa, hay thành công được vinh danh tán tụng. Tất cả cuộc đời là màu hồng và nếu có ai nhắc đến sự nguy hiểm của bạo hành ngôn ngữ, chúng ta sẽ không tin, sẽ cười chế nhạo. Nhưng nếu trong một buổi chiều mưa, vừa thất nghiệp, tiền đã cạn, người yêu vừa bỏ ra đi, những lời không “có cánh” mà có “móng vuốt” “Mi là một đứa vô dụng, lớn lên chỉ có ăn xin mà sống” sẽ trở về.
...
Lược trích từ bài viết "Con thuyền giấy tuổi thơ"
Nguồn: Dạy con trong hoang mang _ TS.Lê Nguyên Phương